Poezja Zbigniewa Herberta
Anna Nasiłowska

Poezja Zbigniewa Herberta
Anna Nasiłowska

Jedno ze zjawisk nowoczesnej poezji polskiej po uwolnieniu się od socrealizmu. Od debiutanckiego tomu Struna światła (1956) język poetycki Herberta pozostaje właściwie niezmienny – z ogromną przewagą post-awangardowego wiersza wolnego, z krótkimi wersami, wydobywającymi napięcia i znaczenia poszczególnych sformułowań. W pierwszych tomach poza pisanymi wierszem wolnym utworami publikowane są prozy poetyckie, w 1974 roku, w tomie Pan Cogito pojawia się po raz pierwszy bohater liryczny, nazwany panem Cogito, którego można uznać za alter ego autora lub maskę, umożliwiającą zamianę „ja” na „on” i większą obiektywizację, dystans i wzmocnienie charakteryzującej postawę poety ironii. Wiersze z tego cyklu dołączane były do kolejnych tomów Herberta. Od początku w tej poezji pojawiały się odwołania do grecko-rzymskiego antyku – motywy te obejmują mitologię, sztuki plastyczne, filozofię, historię i literaturę. Z tego powodu bardzo często zaliczano poetę do XX-wiecznego klasycyzmu, podkreślić jednak trzeba, że topika starożytna przywoływana często by obserwować odmienność sytuacji współczesnego człowieka i poddawana ironii. Poezja Herberta często czytana była jako wypowiedź na temat indywidualności i godności człowieka w ustroju totalitarnym (zwłaszcza wiersz Przesłanie Pana Cogito, zamykający tom z 1974 roku), zawiera jednak refleksję historiozoficzną i namysł nad przemijaniem. Nie deklarując otwarcie wiary, kontynuuje postawę sceptycyzmu.

Dykcja poetycka Herberta – co zauważone zostało już w recenzji Kazimierza Wyki z pierwszego tomu poezji – ukształtowała się w oparciu o tradycje Awangardy Krakowskiej i Józefa Czechowicza w dwudziestoleciu międzywojennym oraz doświadczenia poetyckie Tadeusza Różewicza z lat czterdziestych. Różewicz zaproponował po II wojnie światowej prostą formę poetycką wiersza wolnego, maksymalnie wydobywającego podstawowe znaczenia słów, operującego charakterystyczną, poddaną wyłącznie sensowi, akcentacją (zestroje rytmiczno-akcentowe). Herbert operuje zazwyczaj krótkimi wersami, a podział ma znaczenie rytmiczne i jest elementem dynamizującym znaczenie. Stosunkowo prosta metaforyka, często rezygnacja z interpunkcji, którą zastępuje podział graficzny (na wersy, strofy i części poematu). W pierwszych tomach poetyckich i następnie w pośmiertnym Królu mrówek (2001) pojawia się forma prozy poetyckiej, początkowo – krótkiej, a w pośmiertnym tomie – dłuższej (do kilku stron), fabularnej, z elementami dialogu, stanowiącej zjawisko pośrednie między poezją a prozą.

Od początku poezja Zbigniewa Herberta nasycona jest odwołaniami do filozofii antycznej i topiki zaczerpniętej ze starożytności (mitologia), co wyraźnie odróżnia jego postawę od Tadeusza Różewicza, uznającego współczesność za okres głębokiego odcięcia od kulturowej przeszłości i dziedzictwa humanistycznego po szoku wywołanym przeżyciem masowego ludobójstwa podczas II wojny światowej. Także u Herberta często obserwowana jest niewspółmierność przeszłości i współczesności, stąd – postawa ironii, ujawniającej napięcie i niejednoznaczność jego stosunku do antyku; topika antyczna i fabuły mityczne poddawane są często zmianom, w Królu mrówek – przybierają postać „prywatnej mitologii”. Nasycenie tej poezji elementami erudycyjnymi od początku przez krytykę interpretowane było jako „neoklasycyzm”, w związku z programami lat sześćdziesiątych (jak Czym jest klasycyzm Jarosława Marka Rymkiewicza); najbardziej przekonującą wykładnię otrzymało w książce Ryszarda Przybylskiego To jest klasycyzm (1978), w której krytyk formułuje tezę o podtrzymywaniu przez poezję Herberta postawy współczesnego klasycyzmu, świadomego katastrofy współczesnego świata i niemożności powtórzenia wprost dawnych wzorów, które jednak stanowią wciąż wartościowy język, umożliwiający debatę na temat podmiotowości. W 1974 roku, wraz z publikacją tomu Pan Cogito pojawia się bohater liryczny tej poezji. Nazwisko Cogito wywodzi się od cogito- myślę, kluczowego terminu filozofii Kartezjusza, uznającego świadomą jaźń za niepodważalny element podmiotowości. Pan Cogito może być uznany za alter ego poety lub maskę, umożliwia większą obiektywizację, granie dystansem i ironią. Zamykający tom Pan Cogito wiersz Przesłanie Pana Cogito czytany był od połowy lat siedemdziesiątych do transformacji ustrojowej w Polsce jako manifestacja dumnej postawy niezgody na istniejący ład polityczny i deklaracja obrony podmiotowości; wraz z kilkoma innymi wierszami Herberta, wprost odnoszącymi się do realiów politycznych – jak Potęga smaku (pierwsza publikacja w wyborze PIW na początku lat osiemdziesiątych) i Ze szczytu schodów (wiersz powstały w 1956 roku, drukowany w prasie, potem po raz pierwszy włączony do 18 wierszy, opublikowanych w II obiegu). Poezję Zbigniewa Herberta od początku cechowała świadomość przemijania, od tomu Rovigo ton pożegnania z życiem wysuwa się na pierwszy plan, pożegnanie to cechuje spokój, sceptycyzm i jednocześnie – dramatyczna świadomość indywidualnego losu, którym jest choroba i śmierć.

Poezja Herberta od połowy lat sześćdziesiątych tłumaczona była na języki obce, operując odwołaniami klasycznymi i stosunkowo prostym językiem artystycznym, stanowiła w świecie zjawisko czytelne i była wysoko ceniona.