Centrum świata

Bartłomiej Szleszyński

Zanim rozważę możliwe odpowiedzi na postawione w tytule mojego tekstu pytanie, warto uzasadnić, dlaczego pytanie to w ogóle stawiam. Dlaczego pytam o podróż, która się wcale nie odbyła? I dlaczego właśnie do Londynu – wszak Wokulski nie odwiedził także choćby Rzymu, Kairu czy Nowego Jorku.

Pierwszą wątpliwość łatwo rozwiać. Nie od dziś wiemy, że równie istotne jak przestrzenie, w których bohaterowie Lalki przebywają, są te, których zdecydowanie unikają, a miejsca, których nigdy nie odwiedzają, to istotne dopełnienie miejsc, które odwiedzają chętnie. Że ważne jest, dlaczego Wokulski chodzi do Łazienek, lecz także, czemu nie zagląda do Ogrodu Saskiego, że o bohaterach powieści i otaczającej ich atmosferze świadczy także „wyparcie” z tras ich wędrówek przestrzeni Starego Miasta^[1]. Zatem równie istotne jak to, dlaczego Wokulski wybrał się do Paryża, może być to, czemu nie podróżował w inne miejsca.

Jednak z jakiego powodu to Londyn ma być rewersem powieściowego Paryża? Dlatego że pod koniec lat 70. XIX wieku jest on centrum rozwoju cywilizacyjnego. Dwuipółkrotnie większy od Paryża, stanowi stolicę imperium, którego produkcja przemysłowa, wciąż zdecydowanie najwyższa na świecie, trzykrotnie przewyższa francuską. Jest także centrum ekonomicznym i handlowym świata. Rozwija się tam stabilny system rządów parlamentarnych dopuszczających stopniowo do udziału w wyborach coraz szersze rzesze ludności, w tym także robotników^[2]. Dlatego też, jak się wydaje, często przytaczany fragment opisujący zachwyt Wokulskiego nad ciągłym ewolucyjnym rozwojem cywilizacji, gdzie „nie marnuje się praca: każde pokolenie oddaje swoim następcom najświetniejsze dzieła poprzedników, dopełniając je własnym dorobkiem”^[3], gdzie ludzie „przede wszystkim – nadzwyczajnie pracują”^[4], a treścią życia jest praca nad szczęściem^[5], dużo bardziej pasowałby do Londynu^[6].