Historia w „Lalce”
Akcja powieści rozgrywa się w ciągu niespełna dwóch lat, od marca 1878 do października 1879, ale jej bohaterowie uwikłani są w wydarzenia znacznie wcześniejsze. Autor traktuje zupełnie inaczej wydarzenia współczesne, pojawiające się jako aktualności dnia w rozmowach bohaterów czy komentarzach w pamiętniku Ignacego Rzeckiego, inaczej zaś wspomnienia o historii dawniejszej. W tych wspomnieniach pojawiają się niektóre wydarzenia: przede wszystkim okres napoleoński, Wiosna Ludów ze szczególnym uwzględnieniem powstania węgierskiego oraz powstanie styczniowe, ponieważ właśnie one wiążą się ściśle z losami bohaterów powieściowych.
W roku 1878 aktualny był konflikt na Bałkanach. Rok wcześniej wybuchło w Bułgarii powstanie antytureckie, wsparte przez Rosję. Mimo oporu Turcja poniosła klęskę i musiała uznać niepodległość Bułgarii. Rosja odzyskała utraconą wcześniej Besarabię oraz roztoczyła protektorat nad Bułgarią, Serbią, Rumunią i Czarnogórą. Warunki te zatwierdzono pokojem w San Stefano 3 III 1878. Godziły one przede wszystkim w interesy Austrii, również zainteresowanej ekspansją na Bałkanach kosztem Turcji, ale zaniepokoiły również Prusy i Anglię. Bohaterowie powieści komentują ruchy floty angielskiej, zbrojenia Austrii, plany aneksji Bośni i Hercegowiny.
Z inicjatywy kanclerza Prus Otto von Bismarcka zwołano (13 VI – 13 VII 1878) do Berlina kongres międzynarodowy, który praktycznie pozbawił Rosję korzyści z pokoju w San Stefano. Uznano pełną niepodległość państw bałkańskich, likwidując protektorat rosyjski, przyznano Austrii prawo do Bośni i Hercegowiny, Anglia uzyskała Cypr. W ten sposób udało się zapobiec wojnie.
Poza tym w Lalce wspominane są także: zamach na cesarza Wilhelma, wojna w Afganistanie oraz powstanie Zulusów w Natalu.
Bibliografia
Bolesław Prus 1847–1912. Kalendarz życia i twórczości, oprac. K. Tokarzówna i S. Fita, pod red. Z. Szweykowskiego, PIW, Warszawa 1969.
J. Bachórz, Wstęp do: B. Prus, Lalka, BN I 262, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1991, 1998.
J. Chudzikowska, Generał Bem, PIW, Warszawa 1990.
H. Kapełuś, hasło Podanie, w: Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz i A. Kowalczykowa, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1994.
I. Kovacs, „Byliśmy z wami do końca…” Polacy w węgierskiej Wiośnie Ludów 1848-1849, tłum. J. Snopek, Rytm, Warszawa 1999.
I. Kovacs, Józef Bem. Bohater wiecznych nadziei, tłum. M. Snopek, Rytm, Warszawa 2002.
I. Kovacs, Nieznani polscy bohaterowie powstania węgierskiego 1848–1849, tłum. J. Snopek, Rytm, Warszawa 2010.
A. Kowalczykowa, Pejzaż romantyczny, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1982.
G. Królikiewicz, Terytorium ruin. Ruina jako obraz i temat romantyczny, Universitas, Kraków 1993.
B. Prus, Kroniki, oprac. Z. Szweykowski, t. III, PIW, Warszawa 1954.
S. Rosiek, hasło Legenda, w: Podanie – legenda w tradycji ludowej i literackiej, red. M. Jakitowicz i W. Wróblewska, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2007.
J. Snopek, Węgry. Zarys dziejów i kultury, Rytm, Warszawa 2002.
