Historia w „Lalce”
Między ruinami bardzo lubię słuchać legend. (II, 298)
W klasztorach wieków średnich panował zwyczaj odczytywania żywotów świętych w dniach, w których – zgodnie z kalendarzem kościelnym – przypadały ich uroczystości. Żywoty te zwano „legendami”. Z czasem słowo „legenda” – oznaczające „to, co powinno być przeczytane” – obrosło nowymi znaczeniami, zbliżającymi je do podania, a sens pierwotny – odsyłający do hagiografii – uległ zatarciu. I tak w XIX wieku legendy traktowano wymiennie z podaniami jako opowieści fantastyczne, nasycone motywami niezwykłości i cudowności. Wiernie rejestrowane bądź swobodnie parafrazowane przez zbieraczy, imitowane w utworach literackich, rehabilitowane przez historyków, miały swój udział w wyjaśnianiu oraz interpretowaniu przeszłości i teraźniejszości, rozbudzały pamięć o wielkich wydarzeniach i postaciach z historii Polski, popularyzowały wybrane wartości. Materiał podaniowo-legendowy ubarwiał ówczesne przewodniki i relacje z krajoznawczych podróży, teksty historyczne i literackie. Ubarwił i Lalkę.
Izabeli, zwiedzającej we Francji fabrykę żelazną, poruszonej widokiem dyszących płomieniami pieców i półnagich robotników o ponurych wejrzeniach, przychodzą na myśl legendy o zbuntowanych cyklopach. Strwożona zastanawia się, czy w tej beznadziejnej otchłani Wulkana lud pracujący nie szykuje zguby dla zamieszkującej Olimp uprzywilejowanej klasy, do której sama przynależy. Książę sentymentalnie sięga do przeszłości, uparcie wierząc w opowiadane przez heraldyków i historyków bajeczne legendy o swoich przodkach, znajdując w nich potwierdzenie dla nadziemskich początków arystokracji. W ruinach zasławskiego zamku Węgiełek wspomina krwawą legendę o ukrytych w podziemiach skarbach, śpiącej pannie i zakochanym w niej kowalu. Czy Wokulski i Izabela zasłuchani w opowieść Węgiełka rozpoznają w bohaterach owej smutnej historii miłosnej samych siebie…?
Bibliografia
Bolesław Prus 1847–1912. Kalendarz życia i twórczości, oprac. K. Tokarzówna i S. Fita, pod red. Z. Szweykowskiego, PIW, Warszawa 1969.
J. Bachórz, Wstęp do: B. Prus, Lalka, BN I 262, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1991, 1998.
J. Chudzikowska, Generał Bem, PIW, Warszawa 1990.
H. Kapełuś, hasło Podanie, w: Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz i A. Kowalczykowa, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1994.
I. Kovacs, „Byliśmy z wami do końca…” Polacy w węgierskiej Wiośnie Ludów 1848-1849, tłum. J. Snopek, Rytm, Warszawa 1999.
I. Kovacs, Józef Bem. Bohater wiecznych nadziei, tłum. M. Snopek, Rytm, Warszawa 2002.
I. Kovacs, Nieznani polscy bohaterowie powstania węgierskiego 1848–1849, tłum. J. Snopek, Rytm, Warszawa 2010.
A. Kowalczykowa, Pejzaż romantyczny, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1982.
G. Królikiewicz, Terytorium ruin. Ruina jako obraz i temat romantyczny, Universitas, Kraków 1993.
B. Prus, Kroniki, oprac. Z. Szweykowski, t. III, PIW, Warszawa 1954.
S. Rosiek, hasło Legenda, w: Podanie – legenda w tradycji ludowej i literackiej, red. M. Jakitowicz i W. Wróblewska, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2007.
J. Snopek, Węgry. Zarys dziejów i kultury, Rytm, Warszawa 2002.
