LIPIŃSKI JÓZEF (1764–1828)
Paweł Pluta (Uniwersytet Wrocławski)

LIPIŃSKI JÓZEF (1764–1828)
Paweł Pluta (Uniwersytet Wrocławski)

Informacje biograficzne. Powieściopisarz, poeta, pedagog, krytyk literacki i teatralny, tłumacz; kryptonimy: J.L.; J.L.R.D.E.; X. Urodził się w rodzinie szlacheckiej w 1764 roku w Tetyjowie na Kijowszczyźnie. O jego młodości niewiele wiadomo, niemniej pewne jest, że ukończył prowadzone przez pijarów warszawskie Collegium Nobilium. Wówczas też zaprzyjaźnił się z Ignacym i Stanisławem Kostką Potockimi. Najprawdopodobniej po trzecim rozbiorze na krótko osiadł na wsi, być może u brata Stanisława (majora Wojska Polskiego) mieszkającego w Debreczynie, a po jego śmierci podjął się opieki nad jego dziećmi Tymoteuszem i Katarzyną. Od 1805 roku należał do Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk, w 1809 został jego członkiem czynnym. W latach 1807–1812 był członkiem Izby Wojennej i Administracyjnej oraz sekretarzem generalnym Izby Edukacyjnej Księstwa Warszawskiego. Po utworzeniu Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego pod kierownictwem Stanisława Kostki Potockiego, objął urząd radcy Komisji, a w roku 1817 stanowisko najwyższego po ministrze funkcjonariusza zarządzającego sprawami szkolnymi. Wizytatorem generalnym szkół (1821) pozostał do śmierci. Działalność oświatowa zaowocowała powstaniem licznych prac z tej dziedziny. Ich problematyka koncentrowała się na kwestiach związanych z organizacją i finansowaniem edukacji, jej etapami i typami, zarządzaniem szkołami i sprawowaniem nad nimi nadzoru, treściami programowymi, funkcjonowaniem szkolnych bibliotek i gabinetów muzealnych oraz prawami uczniów czy kryteriami powoływania nauczycieli. Do najważniejszych publikacji oświatowych Lipińskiego zaliczyć należy: Regulament pensji i szkół płci żeńskiej, Warszawa 1810; Plan nauk dla szkół departamentowych, Warszawa 1812; Wewnętrzne urządzenie szkół departamentowych, Warszawa 1812; Katechizm dla korpusów kadeckich, Warszawa 1813; O edukacji publicznej i jej udoskonaleniu w kraju naszym, Warszawa 1815; Wykład sposobu wzajemnego uczenia zwanego metodą Lankastra dla dokładnego objaśnienia chcących ten sposób zaprowadzić, a mianowicie dla nauczycieli do prowadzenia szkoły według tego urządzenia sposobiących się, Warszawa 1819 (na łamach „Pamiętnika Warszawskiego” 1821, t. 19, s. 589–592, ukazał się anonimowy artykuł Co jest metoda Lankastra i do czego prowadzi?, którego być może autorem jest Lipiński), O wychowaniu i Instrukcji. Myśli z P. Bonald, „Pamiętnik Umiejętności, Sztuk i Nauk” 1824, s. 253–260. Wypełniając obowiązki z zakresu administracji publicznej, angażował się także w działalność społeczną i kulturalną – był m.in. uczestnikiem spotkań określanych jako „błękitne soboty”, organizowanych w Warszawie w latach 1808–1816 przez Marię Wirtemberską, członkiem zainicjowanego przez Juliana Ursyna Niemcewicza w 1815 roku Towarzystwa Przyjaciół Języka Ojczystego oraz  działającego między 1815 a 1819 rokiem Towarzystwa Iksów. W 1814 roku został prezesem utworzonej głównie z jego inicjatywy Dyrekcji Rządowej Teatru, trzy lata później – członkiem Rady Ogólnej Uniwersytetu Warszawskiego. Przyczynił się także do powstania w Warszawie Towarzystwa Dobroczynności. Za swoją działalność odznaczony został dwukrotnie Orderem św. Stanisława: 4 maja 1819 otrzymał order III klasy, 9 października 1823 – II klasy. Był członkiem loży wolnomularskiej Bouclier du Nord. Najprawdopodobniej przez całe życie pozostał kawalerem. Zmarł po długiej chorobie 23 września 1828, pochowany został na nieistniejącym już dziś Cmentarzu Świętokrzyskim w Warszawie.

Działalność literacka. W 1804 roku Lipiński zaangażował się w edytorskie przedsięwzięcie Tadeusza Mostowskiego, przygotowując do publikacji w jego Wyborze powieści moralnych i romansów (1804–1805) kilka przekładów oraz krótkich autorskich utworów powieściowych, z których najciekawszym jest Halina i Firlej, czyli Niebezpieczne zapały (t. 1, Warszawa 1804), pozostałe to: Rotmistrz Gorecki (t. 4, Warszawa 1804), Ismenida i Hylas (t. 9, Warszawa 1804), Artur i Sofronia, czyli Miłość i tajemnica (t. 14, Warszawa 1805). Za powieści oryginalne Lipińskiego uznawane są także:  Idda z Tokenburgu (t. 4, Warszawa 1804), Roman i Karolina (t. 8, Warszawa 1804), Bianka i Izabella. Powieść historyczna (t. 13, Warszawa 1805). Charakterystyczną cechą prozy Lipińskiego jest przedstawianie,  w sposób konwencjonalny i nieskomplikowany losów bohaterów z perspektywy ich życia wewnętrznego, które to sprowadzone zostało do rozwijającej się między nimi miłości i towarzyszących temu uczuciu niepokojów i cierpień. Mamy więc do czynienia z dziełami realizującymi estetykę sentymentalizmu, która podporządkowana jednak została dydaktycznym celom.

Lipiński jest także autorem kilkunastu utworów poetyckich własnych bądź tłumaczonych, pozostających w autografach bądź odpisach, z których tylko część ukazała się drukiem za jego życia: Olind i Sofronia. Epizod z Jerozolimy wyzwolonej Tassa („Nowy Pamiętnik Warszawski” 1803, t. 9, s. 237–241, Wybór powieści moralnych i romansów, t. 9, Warszawa 1804, s. 3–29), Wezwanie do komina („Nowy Pamiętnik Warszawski” 1804, t. 13, s. 128), Duma o Sokorze (Wybór powieści moralnych i romansów, t. 1, Warszawa 1804, s. 19–22), Do mowy ojczystej („Dziennik Wileński” 1806, t. 3, s. 222–223; Biblioteka Czartoryskich, rkps 3955, s. 139; Biblioteka Ossolineum, rkps 6778 II, cz. 15, s. 23), Wezwanie do Towarzystwa Filantropicznego, jakie się w Wilnie aktualnie formuje („Dziennik Wileński” 1806, t. 4, s. 254), Wyjątek z Owidiusza ks. V Fastorum („Pamiętnik Warszawski” 1809, t. 1, s. 298–301), Wierzba płacząca i brzoza. Bajka („Tygodnik Wileński” 1818, t. 5, s. 66–67; Biblioteka Czartoryskich, rkps 1962, s. 29), Do Ikopecia („Tygodnik Wileński” 1818, t. 5, s. 111; Biblioteka Czartoryskich, rkps 2457b, s. 73), Pieśń 4 i 16 Jerozolimy wyzwolonej („Pamiętnik Warszawski” 1819, t. 13, s. 219–239), Zegar. Bajka („Pamiętnik Warszawski” 1823, t.5, s. 148–149; „Roczniki Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk” 1824, t. 17, s. 114–115), Rok stary i nowy. Bajka („Melitele” 1829, s. 113–114; odpis tego utworu pod tytułem Na rok 1798 znajduje się w: Biblioteka Czartoryskich, rkps 13505 II, s. 247), Na laur w Wilanowie (Biblioteka Czartoryskich, rkps 1962, s. 27), [Znasz przychylnej fortuny obsypanych dary?] (Biblioteka Czartoryskich, rkps 1962, s. 30), Sosna i małe drzewa (Biblioteka Czartoryskich, rkps 1962, s. 31), Zazdrość (Biblioteka Czartoryskich, rkps 1962, s. 33), Miłość i Obojętność (Biblioteka Czartoryskich, rkps 6122, s. 9–13), Miłość i Zazdrość (Biblioteka Czartoryskich, rkps 6122, s. 14), Miłość i Przyjaźń (Biblioteka Czartoryskich, rkps 6122, s. 15–19), Wyjątek z gazety Olimpu! (Biblioteka Czartoryskich, rkps 6122, s. 100–104), Z tejże okoliczności [otwarcia w Puławach Świątyni Sybilli] (Biblioteka Ossolineum, rkps 4873, k. 41r).

Lipiński włączył się także do prac nad projektowanym przez TWPN słownikiem synonimów (Synonima Polskie), czego rezultatem była publikacja w 1809 roku na łamach „Pamiętnika Warszawskiego” następujących haseł: Męstwo, Waleczność, Dzielność, Chrobrość, Żwawość, Dziarskość (t. 1, s. 31–34), Nadzieja, Otucha, Spodziewanie się, Wyglądanie (t. 1, s. 203–205), Moc, Siła, Władza, Potęga (t. 1, s. 314–316).

Działalność krytycznoliteracka i pisma teatralne. Aktywność Lipińskiego jako krytyka przypada na lata 1815–1819, wtedy ukazują się drukiem jego dwie rozprawy dotyczące teatru i literatury. Najprawdopodobniej jest także autorem recenzji teatralnych, ale sposób ich sygnowania, zdradzający przynależność Lipińskiego do Towarzystwa Iksów, nie pozwala jednoznacznie rozstrzygnąć tej kwestii. Oba zakresy działalności krytycznej były pochodną nie tyle zaangażowania Lipińskiego w sprawy społeczne czy pełnionych przez niego wówczas urzędów, ile aktywnego uczestnictwa w życiu literackim, naukowym i teatralnym Warszawy. To ono spowodowało, że już w 1806 roku dostrzegał potrzebę dyskusji nad literaturą i ukazującymi się pracami naukowymi. Dawał temu wyraz zarówno w rozmowach publicznych, jak i prywatnych, o czym świadczy fragment listu do Adama Kazimierza Czartoryskiego, wysłanego z Warszawy 23 stycznia 1806 roku: „Powtarzam to w Towarzystwie Przyjaciół Nauk, iż póki trwać będzie ta fałszywa delikatność i bojaźń nieprawa urazy jedni drugich, zabraniająca krytyki dzieł wychodzących, nie można się spodziewać ich wzrostu. Ta przyjaźń nauk jest podobną do przyjaźni ludzi słabych, nieśmiejących mówić prawdy przyjacielowi, a krytyka choćby nie tak sprawiedliwa, nie tak łaskawa, jak ta, którą WKMość zaszczycał moją pracę, ale nawet zbyt surowa i stronna nawet, pożyteczniejszą byłaby i milszą być powinna samym piszącym, jak to pobłażanie podobne do obojętności” (Biblioteka Czartoryskich, rkps 6040, t. 2, s. 439–440).

Koncepcja teatru. 4 lutego 1815 roku wygłosił Lipiński jako prezes Dyrekcji Rządowej Teatru mowę inaugurującą działalność Szkoły Dramatycznej Teatru Narodowego. Treść wystąpienia była rozwinięciem przedstawionej rok wcześniej, 10 lutego, na pierwszym posiedzeniu Dyrekcji Teatru Narodowego, koncepcji teatru, która zakładała nie tylko realizację wysokoartystycznych przedstawień, lecz również uwzględniała jego społeczną użyteczność. Swoje stanowisko formułował wówczas Lipiński także w imieniu pozostałych członków Dyrekcji: „Ci przejęci szlachetnym celem swego powołania, duchem obywatelstwa, mają na pilnej baczności i staraniu zachowanie i pielęgnowanie tych korzyści, które teatr przez dobry gust, czystość mowy ojczystej, ton przyzwoity, przystojny i szlachetny, przez dowcip, powszechności przynosi” („Gazeta Poznańska” 1814, nr 23, s. 258).  Tekst przemówienia z 4 lutego 1814 roku ukazał się  na łamach „Gazety Warszawskiej” (nr 11, s. 169–171; nr 13, s. 198–200). Ze względu na zamieszczone w nim  spostrzeżenia na temat celu i funkcji teatru  wystąpienie Lipińskiego nosi znamiona wypowiedzi krytycznej. Kwintesencją teatru nie jest dlań  tekst sztuki scenicznej, czyli prymarny komponent przedstawienia, lecz wszystko to, co widz może usłyszeć i zobaczyć podczas spektaklu.  Traktuje on zatem teatr jako przestrzeń, w której „wszystkie sztuki podają sobie rękę dla dzielniejszych sprawienia skutków” („Gazeta Warszawska” 1815, nr 11, s. 169). Każda z nich – rymotwórcza (do której zalicza krytyk nie tylko dzieło literackie, lecz również sposób jego artykulacji), muzyczna, plastyczna (scenografia, kostiumy), gry aktorskiej (gest, ruch) – wymaga nieustannego ulepszania czy dopracowywania, dzięki czemu teatr może w pełni realizować trzy najważniejsze cele: „moralny, cel zabawy i cel doskonalenia sztuk pięknych” („Gazeta Warszawska” 1815, nr 11, s. 169). Sformułowane w ten sposób poglądy  ukazują Lipińskiego jako klasyka, dla którego najistotniejszym zadaniem sztuki scenicznej jest dydaktyzm oraz prawda. I właśnie na ostatnim z wymienionych pojęć, rozumianym przez Lipińskiego jako kategoria poznawcza, powinna opierać się  gra aktorska.  Jego zdaniem kształtowanie umiejętności aktorskich polegać ma  przede wszystkim na obserwacji zachowań osób reprezentujących różne profesje i stany, dzięki czemu uczestnik przedstawienia będzie mógł zobaczyć postać, a nie aktora odgrywającego powierzoną mu rolę.  Atutem potwierdzającym wysokie kwalifikacje aktorskie winna być znajomość zasad gry, przede wszystkim artykulacji. Odróżnia to aktora od osób, których gra w sztukach scenicznych ogranicza się do afektacji. Formułowane przez Lipińskiego postulaty  odsłaniają jego wizję teatru – powinien on dążyć do prezentowania sztuki wysokiej, opartej o reguły i prawdę, pozwalającej  kształtować gust odbiorcy. Ten ulega bowiem nieustannemu wypaczeniu za sprawą cieszących się dużą popularnością dram, przedstawień odchodzących ideowo od klasycystycznych założeń sztuki scenicznej. .

Ze względu na okoliczności wygłoszenia mowy – otwarcie szkoły dramatycznej – estetyczno-teatralne poglądy Lipińskiego przybrały charakter postulatywny  i programowy. Zupełnie inaczej natomiast zaczęły wybrzmiewać w recenzjach teatralnych, ukazujących się w latach 1815–1819 na łamach „Gazety Warszawskiej” oraz „Gazety Korespondenta Warszawskiego”, pisanych przez członków Towarzystwa Iksów, do którego Lipiński należał. Artykuły te, charakteryzujące się mentorskim tonem i poczuciem nieomylności krytyka, zawierały omówienia inscenizacji teatralnych (programowo ocenie nie podlegały treści przedstawienia), a więc koncentrowały się na realizacji tych wszystkich aspektów sztuki scenicznej, o których doskonalenie zabiegał Lipiński w przemówieniu. Recenzje były też wyrazem przekonania  Lipińskiego, iż to rozum (kierowanie się kategorią racjonalności) jest naczelną instancją umożliwiającą ocenę przedstawienia. Według takich zasad sporządzone zostały także analizy dwóch przedstawień, do których inscenizacji Lipiński się przyczynił, tłumacząc sztuki Jeana-François Collin’a d’Harleville’a Zamki na lodzie albo Słodkie marzenia (premiera  7 maja 1816, recenzja ukazała się 14 maja ) oraz Louisa Emmanuela Dupaty’ego Młoda osoba romansowa, czyli Julia (premiera opery Giuseppe Catrufo z librettem Dupaty’ego  15 grudnia 1816, recenzja  opublikowana została 14 stycznia roku następnego).

Koncepcja sielanki. Poglądy klasycystyczne prezentował Lipiński także w rozprawie O poemacie sielskim, odczytanej 11 stycznia 1815 na posiedzeniu Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Rozprawa pomyślana była jako  część  powstającego z  inicjatywy Towarzystwa wieloautorskiego, naukowego opracowania współczesnej teorii genologicznej. Skrócona wersja rozprawy ukazała się  w marcu 1815 roku („Pamiętnik Warszawski”, t. 1, s. 282–312), pełna – dwa lata później na łamach „Roczników  Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk” 1817, t. 10, s. 380–432.  Uwagi na temat najważniejszego gatunku literatury pastoralnej (ich zarys możemy odnaleźć w Przedmowie do wydanych w 1805 roku tłumaczeń Bukolik Wergiliusza) w kwestiach estetycznych oraz koncepcyjnych powielają poglądy  osiemnastowiecznych europejskich teoretyków literatury, zwłaszcza Bernarda le Bovier de Fontenelle’a, Charles’a Batteux i Hugh Blaira. Lipiński zaczerpnął od nich m.in. typologię sielanki, u której podstaw leżał sposób przedstawiania życia pasterzy (Blair). Pierwszy  typ odnosił się do kategorii wyobraźni, dzięki której egzystencja bohaterów eklogi opisywana była w sposób wyidealizowany, drugi – do kategorii prawdopodobieństwa, czyli takiego przedstawiania życia wieśniaków, aby nie tylko ukazywało ono codzienne ich zatrudnienia, lecz również  ich stany emocjonalne, drobne troski czy niepokoje, trzeci natomiast – do kategorii rzetelności czy obiektywności, a więc zakładał sumienną, zgodną z rzeczywistością prezentację życia pasterzy.  W  omówieniu typu trzeciego, można dostrzec aluzyjne nawiązanie do współczesności, czyli ocenę kondycji ekonomicznej wsi: „Stan trzeci, czyli rzetelny, ten, nieszczęściem, nie podaje sielance przedmiotu. Nie tam bowiem umysł szukać może pocieszającego obrazu pokoju i szczęścia, a raczej unika oko widoku niedoli, smutkiem przenikającego serce. Ten stan może być bardzo tkliwej elegii, nie eklogi przedmiotem” („Roczniki Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk” 1817, t. 10, s. 386

Rozprawę O poemacie sielskim dzieli Lipiński  na część teoretyczną i krytyczną. W pierwszej zostały zamieszczone ogólne uwagi na temat pochodzenia gatunku (Teokryt, Wergiliusz), podejmowanej w nim tematyki (opiewanie uroków wiejskiego życia, przy jednoczesnym pomijaniu obrazów wojen czy ludzkich nieszczęść), roli, jaką odgrywa w nim natura (tu omówione zostały nie tylko sposoby jej opisów, lecz również wzory idealizacji przestrzeni), formy wypowiedzi (prosty, niewyszukany język, preferowana mowa wiązana) czy jej celowości (charakterystyka odbiorcy, społeczna użyteczność gatunku,  jego dydaktyzm). Zdefiniowany w ten sposób wzorzec genologiczny odnosi następnie Lipiński do znanych mu realizacji europejskich i polskich sielanek. Ta część rozprawy z jednej strony ukazuje  go jako osobę dość dobrze orientującą się w twórczości sielankopisarzy, z drugiej natomiast – jako krytyka, którego sądy nie skupiają się wyłącznie na ocenie cech estetyczno-formalnych, lecz uwzględniają również czas powstania danego dzieła oraz prezentują indywidualne predyspozycje literacko-językowe jego twórcy.  Pozwala to Lipińskiemu zwrócić uwagę na warstwę stylistyczną utworów i – jak ma to miejsce w przypadku twórczości Adama Stanisława Naruszewicza – wykazać, że znajomość reguł gatunkowych często nie przekłada się na językowe wyczucie czy tonację wypowiedzi.

Prezentowane w rozprawie O poemacie sielskim opinie o konkretnych utworach nie są  rozbudowane, Lipiński skupia się zazwyczaj na kilku aspektach formalno-estetycznych omawianego dzieła bądź w sposób ogólny prezentuje jego autora.  Wypowiedź  to syntetyczna,  ale porządkuje wiedzę na podjęty temat. Ową zwięzłość rozważań należy łączyć z  charakterem przedsięwzięcia naukowego, zainicjowanego przez Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, której częścią miało stać się studium Lipińskiego.

Bibliografia

Źródła:

  1. Lipiński, Przedmowa, w: Wergiliusz, Bukoliki, tłum. J. Lipiński, Warszawa 1805.

List J. Lipińskiego do A.K. Czartoryskiego z 23 stycznia 1806, w: Biblioteka Czartoryskich, rkps 6040, t. 2, s. 439–441.

  1. Lipiński, [Mowa na pierwszym posiedzeniu Dyrekcji Teatru Narodowego], „Gazeta Poznańska” 1814, nr 23, s. 258–259.
  2. Lipiński, O poemacie sielskim, „Pamiętnik Warszawski” 1815, t. 1, s. 282–312; „Roczniki Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk” 1817, t. 10, s. 380–432 (przedruk w: Oświeceni o literaturze. Wypowiedzi pisarzy polskich 1801–1830, oprac. T. Kostkiewiczowa, Z. Goliński, Warszawa 1995, s. 51–66).
  3. Lipiński, [Mowa inauguracyjna], „Gazeta Warszawska” 1815, nr 11, s. 169–171; nr 13, s. 198–200.

Recenzje teatralne Towarzystwa Iksów 1815–1819, oprac., wstępem poprzedził J. Lipiński, przypisy oprac. J. Lipiński, Z. Jabłoński, Wrocław 1956.

Opracowania:

Nowy Korbut, t. 5: Oświecenie, PSB, t. 17, .

  1. Lewinówna, Lipiński Józef, w: Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, t. 1: A–M, Warszawa 1984.S. Witwicki, Uczczenie pamięci Józefa Lipińskiego, wizytatora generalnego szkół w Królestwie Polskim, zmarłego dnia 23 września 1828 roku, Warszawa 1828.
  2. Brodziński, O życiu i pismach Józefa Lipińskiego, „Pamiętnik Warszawski” 1829, t. 1; Pisma estetyczno-krytyczne, t. 2, oprac., wstęp Z.J. Nowak, Wrocław 1964.
  3. Życzyński, Badania nad historią estetyki i teorii literatury w Polsce. 1: Estetyka „Pamiętnika Warszawskiego” (1815–1822), „Pamiętnik Literacki” 1918.

Źródła do dziejów wychowania i szkolnictwa w Polsce z doby Izby Edukacji Publicznej 1807–1812, zebrał i wstępem poprzedził Z. Kukulski, Lublin 1931.

  1. Łoza, Kawalerowie orderu Św. Stanisława (1.XII.1815–29.IX.1830), cz. 6, „Miesięcznik Heraldyczny” 1931, nr 12.
  2. Sinko, Powieść angielska osiemnastego wieku a powieść polska lat 1764–1830, Warszawa 1961.
  3. Kleiner, Sentymentalizm i preromantyzm. Studia ineditia z literatury porozbiorowej 1795–1822, Kraków 1975.

Z kręgu Marii Wirtemberskiej. Antologia, teksty z rękopisów wybrała, oprac., wstępem poprzedziła A. Aleksandrowicz, Warszawa 1978.

  1. Doktór, Józef Lipiński (1764–1828), w: Pisarze polskiego oświecenia, t. 3, red. T. Kostkiewiczowa, Z. Goliński, Warszawa 1996.
  2. Zawadzka, Kronika serc czułych. Stereotypy polskiej powieści sentymentalnej I połowy XIX wieku, Warszawa 1997.
  3. Bańczerowska, Józef Lipiński – poeta i nauczyciel (Zarys problematyki), „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio FF” 1998, vol. 16.
  4. Żbikowski, Klasycyzm postanisławowski. Zarys problematyki, Warszawa 1999.
  5. Gliński, Komisja Rządowa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego wobec wspólnot religijnych w Królestwie Polskim 1815–1820, Warszawa 2002.
  6. Mycielski, „Miasto ma mieszkańców, wieś obywateli”. Kajetana Koźmiana koncepcje wspólnoty politycznej (do 1830 roku), Wrocław 2004.

Między rozpaczą i nadzieją. Antologia poezji porozbiorowej lat 1793–1806, wstęp P. Żbikowski, oprac. M. Nalepa, Kraków 2006.

  1. Bańczerowska, Ocalone od zapomnienia – pierwsze polskie powieści sentymentalne Józefa Lipińskiego, „Rocznik Ostrowieckiego Towarzystwa Naukowego” 2011, nr 1.
  2. Kowalczuk, Sielanka, w: Słownik polskiej krytyki literackiej 1764–1918: pojęcia, terminy, zjawiska, przekroje, t. 2: N–Z, red. J. Bachórz, G. Borkowska, T. Kostkiewiczowa, M. Rudkowska, M. Strzyżewski, Toruń 2016.

 

Urzędnicy Królestwa Polskiego (1815–1915). Materiały do biogramów. Wpisy z bazy danych, red. A. Kulecka, Warszawa 2019.