Papierowy Paryż Wokulskiego

Fragmenty opisujące Paryż widziany oczami Wokulskiego, gdy zastanowić się głębiej nad tym, na jakie miasto patrzy obserwator, wydają się mocno podejrzane. Przecież spogląda on na Paryż wstrząsany co kilkanaście lat rozruchami i rewolucjami, od Wielkiej Rewolucji Francuskiej po niedawną Komunę Paryską. To Paryż po przebudowie Haussmanna, którego ulice, wbrew temu, co stwierdza Wokulski, wytyczone zostały niejako w sposób rewolucyjny po wyburzeniu starych budynków, wbrew mieszkańcom Paryża, wbrew tradycji i ich przyzwyczajeniom^[1]. Paryż końca lat 70. XIX wieku nie wydaje się dobrym przykładem miasta rozwijającego się harmonijnie i ewolucyjnie.

Oczywiście dużo bardziej istotne niż to, co o Paryżu i Londynie piszą książki historyczne, jest to, co na temat tych miast, czy może szerzej Francji i Anglii, sądził sam autor Lalki. Od tego, jaki był Paryż rzeczywisty, ważniejszy jest jego wizerunek „papierowy”. Pamiętajmy także, iż miasto to w Lalce jest niejako „papierowe” podwójnie – tak jak powieściowy obraz Warszawy powstał z rzeczywistych doświadczeń i obserwacji autora, tak w przypadku Paryża sporządził go Prus na podstawie innych książkowych źródeł.

Zatrzymajmy się jeszcze przez chwilę przy samej powieści. O fragmencie „paryskim” Lalki pisano stosunkowo niewiele, w porównaniu z ogromem pozycji naukowych poświęconych tej powieści. Jego uważna lektura, biorąca pod uwagę dosyć oczywisty dziś fakt, że to, co mówią i myślą postaci, często więcej mówi o nich niż o faktografii^[2], podważa, jak się zdaje, wyrażany niekiedy przez badaczy pogląd, iż opisując Paryż, „Wokulski jest rzecznikiem ideologii autora, a jego uogólnienia są tożsame lub przynajmniej bardzo bliskie przekonaniom autorskim”^[3].