Dzieje recepcji utworu
Na zakończenie warto podkreślić rozbieżności w propozycjach genologicznych, jakie pod adresem utworu wysuwali krytycy i historycy literatury dokonujący jego klasyfikacji typologicznej. Chmielowski zaliczył Na prowincji do „powieści psychologicznych”, zaznaczając, że autorka usiłuje „nadać swym psychologicznym studiom jakiś cel obszerniejszy, społeczny”, ale z braku talentu, „widząc wszystko przez szkła zmniejszające, nie może podołać takiemu zadaniu”[1]. W opinii Feldmana podział tematyczny tomów w wydaniu zbiorowym Pism pod redakcją Drogoszewskiego przeznaczał Na prowincji miejsce wśród powieści „kobiecych i rodzinnych”[2]. Stanowisko Żmigrodzkiej było niejednoznaczne: z jednej strony autorytatywnie wyrokowała (z niejakim wypaczeniem chronologii tekstów), że „utwór miał kontynuować zapoczątkowany przez Pana Grabę rodzaj powieści społecznej”; z drugiej strony przyporządkowała fabułę Na prowincji do konwencji romansowych; jeszcze gdzie indziej wydawała się sugerować termin „społeczny melodramat”[3]. Podobne eklektyczne rozwiązania wysunęły Martuszewska – optując za romansem podporządkowanym problematyce społecznej[4], Borkowska – pisząc o „sztucznym połączeniu powieści tendencyjnej z romansem”[5], oraz Noworolska – podkreślając stan przejściowy między „konwencją romansową dryfującą w stronę melodramatu” a powieścią społeczną[6]. Pojawiła się także propozycja wykluczająca tradycję romansu[7].
Recepcja Na prowincji przeszła zatem dość zaskakującą ewolucję: od umiarkowanego zainteresowania, poprzez zapomnienie, po rodzaj swoistego renesansu w ostatnich dekadach. Jednak mimo stosunkowo częstej obecności w publikacjach naukowych powieść nie doczekała się właściwie osobnego omówienia czy wstępu w którejś z edycji, z reguły dostarczała materiału ilustracyjnego określonym tezom badawczym. Utwór Elizy Orzeszkowej z 1869 roku funkcjonuje głównie jako tekst archiwalny i dokument historycznoliteracki, który nigdy nie miał szansy ani na żywotną obecność w odbiorze kolejnych pokoleń czytelników czy w kanonie lektur edukacyjnych, ani na jakąkolwiek adaptację w świecie mediów. Rezonans powieści za granicą również był nikły; Na prowincji doczekało się przekładu tylko na język rosyjski (w ramach sześciu wydań z lat 1903–1993)[8].
Przypisy
- Kropka [P. Chmielowski], Powieści w 1869 roku, s. 478.
- Zob. W. Feldman, Współczesna literatura polska 1864–1918, s. 143.
- Zob. M. Żmigrodzka, Orzeszkowa…, s. 375, 459, 461, 480–481 (cytaty s. 375, 480). Pan Graba zaczął wprawdzie powstawać parę miesięcy wcześniej, ale praca nad nim trwała jeszcze w momencie, gdy Na prowincji było już ukończone i w druku.
- Zob. A. Martuszewska, Początki powieści Elizy Orzeszkowej, s. 17–18.
- G. Borkowska, Pozytywiści i inni, Warszawa 1999, s. 63.
- B. Noworolska, Eliza Orzeszkowa: trwanie, pamięć, historia, s. 52. Badaczka zalicza utwór – razem z Elim Makowerem i Nad Niemnem – do „powieści szlacheckich” (zob. tamże, s. 54, 293).
- „Na prowincji nie jest przecież romansem, nacisk nie pada tu na miłość” (A. Narolska, Przestrzeń „upodrzędniona”…, s. 128).
- Э. Ожешко, В провинции. Роман, [w:] taż, Полное собрание сочинений в восьми томах, т. 5, перев. А. Броновицкая, Киев–Санкт-Петербург–Харьков 1903; taż, В провинции. Роман, перев. Т.Н. Лурье, М.Х. Ландман, вступ O.С. Смирнова, Москва 1977; taż, В провинции. Роман, [перев. Т.Н. Лурье, М.Х. Ландман ?], вступ O.С. Смирнова, Минск 1978; taż, В провинции. Роман, перев. Т.Н. Лурье, М.Х. Ландман, [w:] taż, Избранное: Повести. Роман, послеслов. В.И. Гапова, Минск 1985; taż, В провинции, перев. Т.Н. Лурье, М.Х. Ландман, [w:] taż, Собрание сочинений в шести томах, предислов. Е.З. Цыбенко, т. 1, Moсквa 1991; taż, В провинции, перев. Т.Н. Лурье, М.Х. Ландман, [w:] taż, Последняя любовь. В провинции, серия Каприз. Женские любовные романы, Moсквa 1993. Bibliografia Literatury Polskiej „Nowy Korbut” (t. 17, wol. 2: H. Gacowa, Eliza Orzeszkowa, Wrocław–Warszawa–Kraków 1999, s. 21) podaje jeszcze jedno wydanie z 1903 r., różne od tego w serii Полное собрание сочинений в восьми томах, które w jednym tomie miałoby zawierać przekłady Na prowincji i Meira Ezofowicza, jednak informacji tej – prawdopodobnie błędnej i będącej powtórzeniem opisu bibliograficznego t. 5 tejże serii – nie udało się potwierdzić w katalogach bibliotek polskich, rosyjskich i białoruskich, nie wymienia jej też bibliografia Художественная литература славянских народов в переводах на русский язык. Указатель литературы (сост. Н.И. Пожарский, А.В. Паевская, М.С. Морщинер, ред. М.И. Рудомино, Moсквa 1943, s. 27–33).
