Co można znaleźć na prowincji, czyli nie całkiem typowa powieść tendencyjna

Aneta Mazur

Realia prowincji

Na miano „epika prowincji”^[1] zasłużyła Orzeszkowa dzięki całokształtowi swej twórczości; można jednak wątpić, czy przyczynił się do tego jej wczesny utwór, mający hasło prowincji w tytule. Nikt z recenzentów specjalnie nie zachwycał się „urzędowymi” obrazami „bez życia i kolorytu”^[2], a raczej z kolorytem stereotypowych fizjonomii dobrze znanych z literatury międzypowstaniowej (dworków, pałacu, karczmy, wiejskich i małomiasteczkowych charakterów). Tym bardziej z dzisiejszej perspektywy trudno docenić tę schematyczną, umownie typową scenerię, pozbawioną wyrazistości krajobrazowej, etnograficznej czy kresowej, która miała przesądzić o atrakcyjności dojrzałej prozy pisarki. Koloryt lokalny Na prowincji sprowadza się głównie do onomastyki: Niemna, Polesia, Kowieńszczyzny, Kobryńszczyzny zaszyfrowanej w „powiecie K.” oraz autentycznej nazwy Adampol^[3]. Anonimowe pozostają miasteczko X. oraz miasta powiatowe K. i N., a toponimy Piaseczna, Pszeniczna, Topolin – w mniejszym stopniu zapożyczona od nazwy rzeki Niemenka – wydają się czysto literackie. Prawdopodobnie jesteśmy w nadniemeńskich, rodzinnych stronach autorki, a rozległy płaski krajobraz ewokowany w części drugiej odpowiada południowym terenom Grodzieńszczyzny, bliżej litewskiego Polesia^[4]. Lokalna białoruska wieś ukrywa się za powieściowym horyzontem; służący faworyt to stereotypowa kreacja przebiegłego człowieka gminu, zaledwie raz wzmiankowane są wiejskie „mołodyce”. Niedookreśleniu przestrzenno-środowiskowemu towarzyszy rozmycie fabularnej chronologii^[5]. Sporadycznie pojawiają się aluzje do okresu postyczniowego (na przykład brak młodych mężczyzn w życiu towarzyskim), ale klimat obyczajowy, konkretne wydarzenia kulturalne i stosunki ekonomiczne (majątek z „chatami” na sprzedaż, uwolnienie z pańszczyzny jako inicjatywa prywatna) wskazują, że sześcioletnia akcja toczy się raczej przy końcu lat pięćdziesiątych lub na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych^[6]. Niewykluczone, że w epoce Orzeszkowej enigmatyczny chronotop powieści konkretyzował się przez nieczytelny już dzisiaj klucz fabularny^[7]; być może gdzieś w okolicy Ludwinowa czy Milkowszyzny rozegrały się dramatyczne losy prototypu Wincuni.

W sumie obraz regionu nie może się równać ze wspaniałym, krajobrazowo-etnograficznym i obyczajowo-społecznym portretem stron nadniemeńskich, jaki zarysowała pisarka w swej wczesnej publicystyce. W Na prowincji nie ma jeszcze widocznego tąpnięcia ziemiańskiego status quo i nieuniknionych przemian modus vivendi, o których wspominała rzetelna kronikarka szóstej dekady stulecia: „bankructwa większe i mniejsze, częściowe i zupełne, mnożyć się zaczęły w sposób prawdziwie przerażający”^[8]. Powieściowa prowincja Orzeszkowej nie jest też prowincją Balzakowską, z którą nieraz zestawia się diagnozy polskiej autorki^[9]. Według trafnego określenia Jerzego Tyneckiego to świat „pokostowanej ogładą staroświeckości”^[10]. A także świat ambiwalentny, zbudowany według czarno-białego schematu; tak jakby Orzeszkowej chodziło o ukazanie janusowego oblicza peryferii, podobnie jak czyniła to w ówczesnej publicystyce^[11].

Z jednej strony prowincja wywiera wpływ destrukcyjny wskutek (cenzuralnie przemilczanej) sytuacji społeczno-politycznej, relacji dyktowanych przez stanowe przesądy, a także uniwersalnych wad ludzkich i słabości.

Nie znasz Pan […] – pisała w roku 1868 do warszawianina Józefa Sikorskiego – życia prowincji: wsi i miast małych, nie wiesz, jak w nich ludzie żyją i grzeszą, i boleśnie marnują się w próżniactwie i występku; a ja to wiem […] i płaczę nieraz nad nimi krwawymi, wewnętrznymi łzami, bo pragnęłabym innymi ich widzieć.^[12]

Pierwszoplanową  rolę w tych występkach odgrywa społeczne targowisko próżności oraz chorobliwych ambicji, najostrzej zdemaskowane w życiorysie młodego Snopińskiego i potępione między innymi w obszernej perorze hrabiego Kaliksta. Aprobowany w powieści dystans międzystanowy nie jest wyrazem zachowawczości, o jaką oskarżała pisarkę krytyka marksistowska, lecz obroną hierarchii opartej na autentycznych wartościach, na surowej separacji plew ludzkich od jednostek wartościowych („ludzie niemajętni, a zasługujący na szacunek, nie napadają często […] salonów, bo nie mają na to czasu”, Np, cz. 2, rozdz. VII). Właściwym elitom (hrabina) nie przeszkadza fraternizowanie się ze zdolnymi reprezentantami warstw niższych, a zdegenerowane salony (Karliczowa) pozostają w toksycznym związku z pieczeniarzami, których hodują na swoją oraz ich własną zgubę. Oprócz dramatu pierwszoplanowych postaci, będącego efektem prowincjonalnego marnotrawstwa, epizodycznie widzimy inne, mniej szkodliwe, ale nie mniej uciążliwe przejawy „małości, pretensjonalności i nietolerancji”^[13], typowe dla mikrośrodowisk (plotkarskie „poczty parafialne”). Na ile ten negatywny obraz odzwierciedla prowincję litewską w ogóle, pozostającą w tyle za wymarzoną stolicą Królestwa i będącą „przestrzenią marginalizowaną, zapadłym kątem”^[14]? Można podejrzewać, że w trzeciej powieści Orzeszkowej skumulowały się niejako kompleksy oraz uprzedzenia grodzieńskiej „prowincjuszki”^[15].

Z drugiej strony Na prowincji ukazuje to wszystko, co Orzeszkowa chciała tam widzieć: potencjał zdolnych, energicznych ludzi i nieograniczone możliwości „sprawnie działającej komórki, budującej większy organizm społeczny”^[16]. Ciekawa hipoteza Barbary Noworolskiej każe widzieć w utworze i jego tytule ilustrację koncepcji Jeana-Jacques’a Rousseau wyłożonej w Emilu: „Ducha i obyczaje narodu badajcie na oddalonej prowincji”, jako że „w takich właśnie odległych zakątkach naród przejawia swój charakter i pokazuje, jaki jest w swej istocie bez domieszek”^[17]. U polskiej autorki ukazuje on potencjalne możliwości, zaprogramowane według optymistycznego scenariusza „Franklinowskiej zasady użyteczności społecznej”. Skądinąd nie można zapominać, że pozytywne wzorce poznała pisarka w latach sześćdziesiątych z autopsji^[18]:

Jak w nieczęstych jeszcze, lecz już rozpoczynających się tu i owdzie próbach agronomicznych reform i ulepszeń, ujawniały się pierwsze kroki ku podniesieniu miejscowej kultury, ku dźwignięciu rolnictwa […], tak również w filantropijnych uniesieniach czczych, dorywczych […] spoczywało jądro przyszłego rozwoju.^[19]

Dlatego też portretowanie prowincji jest tutaj mimo wszystko mniej bolesne niż w innych wczesnych powieściach debiutantki. Nawet jeśli przypomina ona klatkę, to można w niej urządzić egzystencję ze wszech miar optymalną. Wzorcowy bohater Bolesław Topolski, pozostając na miejscu i zażywając sielskich rozkoszy, potrafi równocześnie wcielić w życie nowinki agronomiczne i przemysłowe oraz zdobyć ogładę człowieka stołecznego, zorientowanego w bieżącym życiu kulturalnym. Naturalnie dzieje się tak dlatego, że naprawdę dysponuje magicznymi możliwościami, o jakie ironicznie posądza go jego protagonista – przebywa w utopijnym wymiarze powieści tendencyjnej.

Można zatem powiedzieć, że eklektyczny wizerunek prowincji u Orzeszkowej łączy dwa projekty: centralistyczny, właściwy pozytywistom przypisującym centrum rolę edukacyjną wobec peryferii – oraz policentryczny, zgodnie z którym postęp odbywa się w oparciu o lokalne wartości i tradycje^[20].