Co można znaleźć na prowincji, czyli nie całkiem typowa powieść tendencyjna

Aneta Mazur

Powieść Orzeszkowej z 1869 roku była w pewnym sensie utworem przełomowym: ostatnim w „nastroju romantyczno-doktrynerskim” i „sentymentalno-dydaktycznym”^[1], który nie zdobył większego uznania krytyki – oraz ostatnim tak bardzo ciążącym w stronę dziedzictwa post- i preromantycznego, biedermeierowskiego, oświeceniowego, a nawet wcześniejszego. Podobnie jak inne teksty debiutantki powstawał w dość niespokojnych okolicznościach biograficznych, w czasie zmagań o utrzymanie majątku, spłatę kolejnych kontrybucji oraz unieważnienie małżeństwa. Jednocześnie był to okres niezmąconego jeszcze, rokującego na przyszłość narzeczeństwa z Zygmuntem Święcickim oraz końcówka egzystencji we względnie bezpiecznym azylu ziemiańskim^[2]. Antynomiczny stan zawieszenia między rozpaczą a nadzieją, przygnębieniem a entuzjazmem, spokojem a nudą najwyraźniej odzwierciedlił się w tonacji tej właśnie powieści, jednej z mroczniejszych w tym okresie i równocześnie tchnącej naiwną, bukoliczną pogodą. Wewnętrzna sprzeczność utworu sięga głębiej: mimo jawnego dydaktyzmu wydaje się on najmniej pozytywistyczny w gronie bardziej „postępowych”, a jako najbardziej idylliczny spośród nich jest przecież najbliższy późniejszej, „rustykalnej” Orzeszkowej. Bardzo konwencjonalne Na prowincji nie wpisuje się też całkowicie w poetykę literatury tendencyjnej – dzięki umiarkowanej auktorialności, elementom narracji personalnej, niejednoznacznym rysunkom postaci, dość rzeczowej tonacji i przyczynowo-skutkowej logice fabuły. Ponadto powieść, choć naiwnie melodramatyczna, wolna jest przecież od patetycznej, afektywnej pretensjonalności, jaka cechuje wiele fragmentów późniejszego Pana Graby.

Przy tym wszystkim utwór wprowadza interpretatora w niejaką konfuzję. Co począć z banalną tezą, ilustracją oczywistych prawd i życiowych truizmów („Młoda kobieto, pamiętaj, że tylko człowiek o zaletach umysłu i charakteru, nie wybrany z powodu powierzchownych wartości, jest dobrym towarzyszem życia”^[3])? Jak oceniać spektakularne pedagogiczne fiasko, jakie ponosi tutaj wzorcowy sposób wychowania panny, której „lampa rozumu” gaśnie w ogniu namiętności, a maksyma, że „siła rozumu i szlachetności mężczyzny” zawsze musi wywrzeć na kobietę „wpływ atrakcyjny”, okazuje się iluzją^[4]? Przyjrzenie się poszczególnym aspektom powieści i przetestowanie różnych perspektyw jej oglądu pozwoli może lepiej zrozumieć differentia specifica tego konkretnego przypadku „niedołęstwa”^[5] twórczego, jak sama autorka po latach surowo ochrzciła swoje juwenilia.