Co można znaleźć na prowincji, czyli nie całkiem typowa powieść tendencyjna

Aneta Mazur

Tendencja i utopia

Gdzie w Na prowincji tkwi jądro tendencyjności? Biorąc pod uwagę intensywność werbalizacji w tekście, na plan pierwszy wybija się przesłanie o niewłaściwym wychowaniu płci męskiej, włożone w usta wszystkich głównych bohaterów i natrętnie powtarzane od początku do końca powieści unisono z narratorem oraz rezonerem autorskim. Teza zostaje uwypuklona ze szczególną ostrością przez założenie „wrodzonych zdolności i wielkiej siły żywotnej” Aleksandra Snopińskiego, którego potencjalnie „niepospolity umysł” padł ofiarą błędnej pedagogiki rodzicielskiej (Np, cz. 2, rozdz. I)^[1]. Druga w kolejności jest teza o niewłaściwie zawieranych małżeństwach oraz nauka kierowana do dziewcząt na wydaniu. Służą im trzy płomienne inwokacje narratora (znów wspieranego przez rezonera), przestrzegającego przed wyborem partnera pod wpływem „bezmyślnego instynktu” i „halucynacji serca” (Np, cz. 1, rozdz. VIII) – jak również prezentacja zewnętrznej i wewnętrznej ewolucji Wincuni Niemeńskiej (Snopińskiej); „smutna jej dola [ma] być zwierciadłem przeznaczeń tysiąca innych” (Np, cz. 2, rozdz. X). Przypadek mężczyzny ilustruje niejako a posteriori efekty głoszonej tezy; przypadek kobiety, apriorycznie zapowiedziany w narracji, jest rozwijany przed oczyma czytelnika na bieżąco, co dodaje przewidywalnej akcji pewnego atrakcyjnego napięcia. Wątki tych dwojga nosicieli tendencji etyczno-wychowawczych tworzą symetryczne, przecinające się kontrapunkty, które można przedstawić graficznie:

Startująca z korzystnej pozycji życiowej wychowanica Bolesława marnuje cały kapitał edukacyjny, podążając w dół za „halucynacją” i pociągiem zmysłowym, po czym, poniósłszy klęskę małżeńską, rodzinną i macierzyńską, dojrzewa do rozpoznania siebie oraz właściwych wartości życia. Zaniedbany i próżny jedynak, wiedziony nie tylko interesownością, ale też szczerym uczuciem, otrzymuje życiową szansę rozwoju u boku wartościowej partnerki, ale niezdolny do podjęcia takiej próby nieuchronnie powraca, podobnie jak ona, do punktu wyjścia, choć na przeciwstawnym jej poziomie. Ich drogi przecinają się tylko dwukrotnie, w momentach namiętnego zauroczenia (A) oraz bolesnego rozczarowania (B). Ilustracja oczywistej skądinąd tezy pedagogicznej tworzy w Na prowincji jedyny przekonujący, pod wieloma względami wiarygodny (realizm psychologiczny, obyczajowy, socjologiczny) obraz rzeczywistości, czyli pozbawioną happy endu, ponurą diagnozę – w przeciwieństwie do utopijnej tezy pozytywistycznej.

Ta ostatnia, potraktowana irytująco naiwnie i nader schematycznie, obecna jest na planie dalszym, toteż wymienić ją można dopiero na trzecim miejscu w rankingu tendencyjnej perswazji. Rola ideologii społecznej jest bez wątpienia istotna: buduje rangę wzorcowej postaci Bolesława Topolskiego i zapewnia przeciwwagę dla wątku romansowego, w ścisłym związku z koncepcją „rozumnego” małżeństwa. A jednak wydźwięk programu pozytywistycznego w Na prowincji jest słabszy niż w innych utworach tej doby. Po pierwsze, to antycypacja haseł epoki projektowanych na lata wcześniejsze, nie pozytywizm sensu stricto; Bolesław i Andrzej są raczej pionierami niż realizatorami programu pracy organicznej. Owa prepozytywistyczna utopia średniozamożnych folwarczków szlacheckich, Niemenki i Topolina, gdzie panuje idealna harmonia mieszkańców dworku z wieśniakami, otoczeniem, naturą i nowoczesnością, w równej mierze spełnia pożądane wzorce gospodarczo-społeczne, co nawiązuje do tradycji literackich Mikołaja Doświadczyńskiego przypadków, biedermeierowskich patriarchalnych idylli ziemiańskich czy klasycznych toposów sielanki^[2]. Wyraźnie obecny jest tutaj oświeceniowy, Roussowski klimat mentalny. Po drugie, ilustracja modernizującej się prowincji jest podejrzanie i natrętnie optymistyczna. Widzimy wiejską oraz małomiasteczkową arkadię, zamieszkaną przez „zacnego” proboszcza, „kochaną naszą hrabinę” (na pozytywnym przykładzie zamożnych właścicielek ziemskich zależało autorce szczególnie), „roztropnego i oświeconego” karczmarza, miłosiernego urzędnika, ofiarnego lekarza, poddających się ochoczo wezwaniu do pracy organicznej hreczkosiejów i czuwającego nad wszystkim męża opatrznościowego Bolesława, inicjatora innowacji rolnych, przemysłowych, zdrowotnych i oświatowych. Rys ten od początku wzbudzał protesty interpretatorów, mówiących wprost o „cudach ekonomicznych” dziejących się w powiecie X^[3]. Skąd ów swoisty regres w zestawieniu z mniej korzystnie, ale wiarygodniej ukazanym wysiłkiem organicznikowskim W klatce? Znowu można podejrzewać, że cudowny rozkwit powieściowej okolicy spełnia kompensacyjno-konsolacyjne marzenia samej autorki, która w powieści zaprzecza temu, czego doświadcza w życiu^[4]. W efekcie – i to po trzecie – świat Na prowincji wykazuje zatarty status ontologiczny; echa ziemiańskiej idylli sprzed katastrofy 1863–1864 nakładają się w nim na projektowaną utopię pozytywistyczną. Trzecia powieść Orzeszkowej obejmuje nie tylko cząstkowe stylizacje mickiewiczowskie, na co od dawna wskazuje literatura przedmiotu^[5], ale także jako całość stanowi rodzaj mickiewiczowskiego rozrachunku z „ostatkami” czasów przedstyczniowych, swoiste pożegnanie i zarazem hołd złożony odchodzącej w przeszłość arkadii ziemiańskiej. A wpisana w nią elegijna sielankowość (malownicze scenerie przyrody, hezjodowy rytm pracy i dni) ma także podtekst biograficzny^[6]. Na prowincji zapowiada późną twórczość pisarki, w której organicznicy utopiści, choć niepewni efektów swoich wysiłków, w pozamiejskiej prowincji będą widzieć jedyny azyl chroniący przed złem miasta, cywilizacji i świata.