Dzieje recepcji utworu

Dawid Maria Osiński

Od czasów refleksji nad istotą powieści tendencyjnej, będącej wyrazistą linią badań strukturalistycznych polskiego literaturoznawstwa, ciekawy wydaje się uzupełniający dotychczasowe ustalenia głos Anny Martuszewskiej na temat zjawiska mowy ezopowej w literaturze postyczniowej oraz przemian polskiej powieści dziewiętnastowiecznej. W studium Motywy patriotyczne w pozytywistycznej powieści tendencyjnej (1992) jako przykłady pojawiają się dwa przywołania z Cnotliwych. Badaczka wskazuje na znaczenie procesu edukacyjnego, pracy i odpowiedzialności obywatelskiej w finale tej powieści. Zauważa, że w Marii „[d]o rangi odrębnego zadania narodowego podniesione też zostaje samo wychowanie. Inny pozytywny rezoner, tym razem z Cnotliwych Orzeszkowej, wiąże je nieodwołalnie właśnie z tym zadaniem”^[1]. Gdy pisze o kształtowaniu się mechanizmów oddających istotę języka ezopowego, obrazującego omowne wskazanie na przebyte doświadczenie powstania styczniowego oraz wynikające z niego ubożenie, reparacje majątkowe i status wysadzonych z siodła, podaje przykład seniorki Starowolskiej, która podupadła finansowo – jak twierdzi Orzeszkowa – „wskutek nieszczęść ogólnych”^[2].

W ciągu ostatnich dwudziestu lat polskie literaturoznawstwo praktycznie milczy na temat Cnotliwych (być może w tym czasie powstała jakaś praca dyplomowa na temat tej powieści). W 2008 roku Beata K. Obsulewicz-Niewińska w monografii poświęconej refleksji nad filantropią i miłosierdziem u pisarzy okresu pozytywizmu stwierdza, że Cnotliwi powstali nie bez wpływu Samotni Dickensa i osobistych reminiscencji Orzeszkowej. W rozdziale poświęconym „miłosiernym marionetkom” (parafraza formuły Prusa z Dobrej pani) badaczka rekonstruuje fenomen autentycznej i fałszywej pobożności oraz miłosierdzia. Wskazuje, że Orzeszkowa poddała „brawurowej krytyce” „obraz dobroczynnej hipokryzji, uprawianej przez panią Apolonię Kuderską vel panią Antyfonę”^[3]. Zdaniem Obsulewicz-Niewińskiej pisarka „nie szczędzi scen rysowanych grubą kreską”^[4] w konstruowaniu domu rodzinnego, zaniedbań rodzicielskich. Pokazuje, że Orzeszkowa przede wszystkim ujawnia, w jaki sposób bezlitosne czyny „cnotliwych”, wynikające z bezradności i złości, „ubliżają Bogu”^[5]. Retorycznie puentuje swoją konstatację: „Czy może być wyraźniejszy sprzeciw wobec uprzedmiotowienia osoby potrzebującego i faryzejskich gestów filantropów zajętych ludźmi i sprawami dalekimi, a gubiących najbliższych członków rodziny lub otoczenia?”^[6].

W 2011 roku na łamach „Studiów Teologicznych” Małgorzata Małyszko przywołuje postać dewotki Apolonii Kuderskiej i próbuje zrekonstruować jej powieściowe zachowania^[7]. Autorka określa cechy fizjonomiczne bohaterki i posiłkując się obszernymi cytatami, próbuje wskazać, jakie cechy charakteru rządzą motywacjami psychologicznymi Apolonii. Dowodzi również w próbie ujęcia porównawczego, że obłudnej pobożności Kuderskiej „przeciwstawione w powieści są dwie postacie kobiece: Stanisława Rumiańska i Joanna Starowolska”^[8].