Dzieje recepcji utworu

Dawid Maria Osiński

W liście do Gebethnera i Wolffa z 15 (27) kwietnia 1874 roku Orzeszkowa przesyła na adres warszawskiej księgarni 167 rubli srebrnych i 46 kopiejek jako należność za zamawiane w ich firmie książki. A ponieważ koszty związane z edycją Cnotliwych wynoszą 33 ruble, pisarka pyta, czy kwota ta może zostać pokryta ze sprzedaży książki^[1].

Pojawiają się propozycje tłumaczenia powieści. W liście z 12 lutego 1884 roku czeski księgarz i wydawca Eduard Valečka prosi Orzeszkową o zgodę na publikację Cnotliwych w formie książkowej na bazie przekładu Jiříego Bittnera, który ukazywał się w latach 1875–1876 na łamach „Slovanských Listów” (1875, nr 54–78 i 1876, nr 79–112; podpisano go jedynie inicjałami tłumacza J.B.). Jak informuje Iwona Wiśniewska w Kalendarium, pisarka po tygodniu, 19 lutego, odpowiedziała Valečce, że powieść jest jednym z pierwszych jej dzieł beletrystycznych i później udawało jej się „pisać rzeczy mniej ułomne”, dlatego wolałaby, żeby po czesku ukazała się jakaś późniejsza jej książka, „z większą dojrzałością i wprawą utworzona”, i poleca dwie powieści utrzymane „w tym samym obyczajowo-satyrycznym rodzaju” co Cnotliwi: Pompalińskich i Pierwotnych^[2]. Nie przetłumaczono ich jednak, a w 1884 roku, nakładem E. Valečki ukazuje się w Pradze książkowe wydanie Cnotliwych w przekładzie Bittnera jako Ctnostní. Novella. Warto jeszcze przytoczyć ważny kontekst odbioru tłumaczenia Cnotliwych w Czechach. Edmund Jankowski dowodzi, że w związku z kontrowersją dotyczącą rozprawy Orzeszkowej Kilka słów o kobietach w okolicy 1882 roku Eliška Krásnohorská, wybitna czeska feministka, która skrytykowała tekst Orzeszkowej, mogła przyczynić się do gorszego rezonansu i tak słabej powieści, ponieważ jako ówczesny autorytet literacki czeska pisarka i krytyczka literacka wpłynęła również na odbiór tłumaczenia Marty^[3].

Z listu do Leopolda Méyeta z 18 marca 1886 roku wiadomo, że Cnotliwi są wówczas przekładani także razem z kilkoma innymi powieściami (przez różnych wydawców) na język niemiecki i czekają na druk^[4]. Połowa lat osiemdziesiątych XIX wieku to moment, kiedy prace Orzeszkowej są intensywnie tłumaczone – przede wszystkim na niemiecki, czeski, rosyjski, ale także na inne języki słowiańskie. Pierwszy niemiecki przekład Cnotliwych, autorstwa Emilii Bett z Warszawy, wychodzi pt. Die Tugendhaften. Erzählung w „Danziger Zeitung” (Gdańsk, przed listopadem 1887)^[5]. Drugie wydanie, również jako Die Tugendhaften. Erzählung i również autorstwa Bett, ukazuje się w firmie Hermanna Hillgera (Berlin–Eisenach–Leipzig [1905]).

W liście do Václava Kredby z 2 stycznia 1907 roku pisarka, odpowiadając na sugestie związane z translacjami jej powieści, zgodziła się na przetłumaczenie Nad Niemnem, Meira Ezofowicza, Bene nati i Chama, sugerowała też Dwa bieguny, Pieśń przerwaną, …I pieśń niech zapłacze!, Anastazję, Argonautów oraz zbiory nowel: Panna Antonina, W zimowy wieczór, Melancholicy, Iskry, Przędze, ale nie polecała do tego Cnotliwych, ponieważ uznała tę powieść „z pierwszych lat młodości” za „chybioną”^[6].