Dzieje recepcji utworu

Dawid Maria Osiński

W 2018 roku Ewa Skorupa publikuje artykuł dotyczący specyfiki zmysłów dotyku i wzroku w Cnotliwych^[1], będący efektem dociekań badaczki nad rolą fizjonomiki w portretowaniu postaci w prozie drugiej połowy XIX wieku, które rozwinęła w książce Eliza Orzeszkowa. Fizjonomiczne studia portretowe (2019). Dotyk „wzbogacał informacje diagnostyczne na temat natury bohatera literackiego” i stawał się sposobem emocjonalnej i fizjonomicznej reakcji na świat^[2]. Mając na uwadze ustalenia związane z sensualnością i taktylnością w procesie poznawczym, ze znaczeniem gestu i zmysłu jako form komunikacji niewerbalnej w prozie pisarzy realistów, a także ze studiami nad empatią (m.in. Anny Łebkowskiej^[3]) oraz sposobami komunikacji społecznej (Ervinga Goffmana^[4]), Ewa Skorupa pokazuje zasady wprowadzania przez Orzeszkową metaforyki dotykowej, rolę zmysłu wzroku i dotyku. Uwzględnia typologię Jadwigi Mizińskiej związaną z fenomenem dotyku oraz jego intensywnością^[5]. Skorupę interesują dotyk dobry i zły, chciany i niechciany, przedmiotowy i podmiotowy, aktywny i pasywny, dlatego na użytek analizy powieści wprowadza własne kategorie dotyku intencjonalnego, zawierającego „w sobie trzy mutacje: «dotyk na pokaz», «dotyk skrywany» oraz «dotyk honorowy»”^[6]. W sposobie badania Cnotliwych (w myśl celu zakrojonego w obu pracach autorki) ważna jest „nie tyle jakość artystyczna, ile obecność w twórczości Orzeszkowej fizjonomiki, patognomiki i frenologii, zatem wykorzystywanie w świecie literackim przekonań Johanna Caspara Lavatera, Georga Christopha Lichtenberga czy odkryć Franza Josepha Galla”^[7]. Dokonywane przez Ewę Skorupę typologie postaci, uwzględniające wcześniejsze podziały cech i charakterów ludzkich, wyjęte z osiemnastowiecznej myśli frenologicznej, oraz przynależne im typy pocałunków, dotyków, sposobów patrzenia na świat i wchodzenia w relacje i układy (podporządkowująco-bezkompromisowe) interesują badaczkę jako tekstowe przykłady realizowania przez Orzeszkową fizjonomiczno-patognomicznych form reakcji na świat konwenansu i sposoby rozumienia jego antyprawideł w małomiasteczkowym środowisku skompromitowanej socjety.

Ciekawe jest również to, że w fundamentalnych dużych i małych PWN-owskich syntezach historycznoliterackich (zarówno akademickich, jak i dostosowanych do odbiorcy licealnego) nie wspomina się Cnotliwych choćby na zasadzie elementu enumeracyjnego wyliczenia. Nie ma przywołania tego tytułu w Pozytywizmie Henryka Markiewicza (Warszawa 1978 i nast. wyd.) ani w Pozytywistach i innych Grażyny Borkowskiej (Warszawa 1996). Ale trzy wzmianki pojawiają się w syntezie akademickiej Ewy Ihnatowicz Literatura polska drugiej połowy XIX wieku (1864–1914) (2000). Jedna w biogramie Orzeszkowej, kiedy badaczka wynotowuje ważniejsze powieści tendencyjne^[8]. Druga w rozdziale o postaciach powieści drugiej połowy XIX wieku, gdzie Ihnatowicz określa znaczenie rozbudowanej fabuły z wątkami i bohaterami wariantowymi w stosunku do głównych, „co daje możliwość wielostronnej ilustracji tezy i wrażenie rozmaitości świata przedstawionego, ale grozi zatarciem jednoznaczności ocen”^[9] (Cnotliwi jako przykład stoją w rzędzie z Pompalińskimi i Pamiętnikiem Wacławy). Trzeci raz pojawia się ta powieść obok Na prowincji, w celu udowodnienia, że tragedia osobista pierwszoplanowego bohatera pozytywnego nie oznacza „totalnej klęski – zawsze zostaje praca zawodowa i społeczna jako sfera kompensacji, a w perspektywie powrót do względnej równowagi”^[10].