Dzieje recepcji utworu

Dawid Maria Osiński

Aureli Drogoszewski w 1933 roku w studium Eliza Orzeszkowa 1841–1910 (jako zmienionej wersji wstępu do Pism Elizy Orzeszkowej z 1912 roku) odnotował jednozdaniowo ważną skądinąd informację świadczącą o znajomości specyfiki tematycznej pisarki i jej upodobań estetyczno-etycznych: „W Cnotliwych jest zamiar satyryczny, który się rzadko Orzeszkowej udawał”^[1].

W 1935 roku Irena Krzywicka publikuje na łamach „Wiadomości Literackich” artykuł Młoda Orzeszkowa. Wymowa tekstu wydaje się znamiennym i trafnym odczytaniem autobiografizmu Orzeszkowej obecnego we wczesnych powieściach, powinowactw emocjonalnych między bohaterami. Krytyczka wskazuje na sposoby łamania stabuizowanego wizerunku małżeństwa, a także – mimo kiczowatej scenerii i często nieporadnego języka – na umiejętność pisania o skomplikowanych sprawach małżeńskich. W tym widzi śmiała publicystka międzywojnia bezkompromisowość Orzeszkowej jako pisarki i kobiety oraz jej odwagę^[2]. Wskazuje tu Krzywicka na możliwość oddziaływania romansu z Zygmuntem Święcickim na kształt artystycznych i fabularnych rozstrzygnięć wczesnych powieści (głównie Cnotliwych – tego można się domyślić, choć jednoznacznie nie pada to przyporządkowanie). Ale co ciekawe – biograficzna namiętność (cechująca dyskurs epistolarny z młodym lekarzem) nie przekłada się na konwencjonalny język powieści^[3]. Krytyczka rekonstruuje w kilku zdaniach fabułę Cnotliwych i wydobywa jako tematy przewodnie nieszczęście męża w małżeństwie oraz bigoterię salonowej socjety małomiasteczkowej, głównie kobiet, których „portreciki nie musiały przysparzać sympatii młodej pisarce”^[4].

W 1938 roku na marginesie recenzji Pism Elizy Orzeszkowej (Warszawa 1937, w opracowaniu L.B. Świderskiego) Stefan Kołaczkowski stwierdza, że Cnotliwi, postawieni w rzędzie wczesnych dzieł beletrystycznych, są powieścią niewartą przedruku i że „różnych Cnotliwych, Panów Grabów czy Pompalińskich możemy sobie darować”, a edycję warto było rozpocząć od Pamiętnika Wacławy^[5].

W studium Edmunda Jankowskiego Z dziejów znajomości Orzeszkowej z Sienkiewiczem z 1955 roku ważne jest stwierdzenie:

Twórczość Orzeszkowej musiała się wydawać Sienkiewiczowi nadto szara i uboga; Orzeszkową interesowały przede wszystkim idee – nie ludzie, zagadnienia społeczne – nie psychologiczne; stąd np. tak blado wypadały w jej powieściach strony poświęcone erotyce; humor zjawiał się tylko w postaci szyderstwa, które nie mogło przecież zadowolić wytrawniejszego gustu ani w Cnotliwych, ani w Pompalińskich; […] styl Orzeszkowej był nieco ociężały […] i nadmiernie nasycony prowincjonalizmami.^[6]

Cnotliwi wspomniani są również w monografii Jana Detki Orzeszkowa wobec tradycji narodowowyzwoleńczych z 1965 roku. Badacz powołuje się na sąd Stanisława Komara o tym, że dzieła Orzeszkowej na Litwie po 1864 roku odgrywały rolę zastępnika dziennikarstwa (innych możliwości protestowania nie było), i tworzy katalog przywołań, w którym powieść Cnotliwi pełni funkcję argumentacyjną jak inne wczesne utwory, walczące „z ciemnotą, pruderią i bigoterią (Cnotliwi), hulaszczym trybem życia i trwonieniem majątków (Pan Graba), złymi wyobrażeniami o małżeństwie (Wesoła teoria i smutna praktyka)”^[7].