Dzieje recepcji utworu

Dawid Maria Osiński

Znamienna deklaracja pada również w liście do Sikorskiego z 14 (26) grudnia 1868 roku. Może mieć ona realny wpływ na kształt wątków fabularnych powieści, zdradzającej rozłączność instytucjonalności Kościoła z potrzebą żywej wiary. Orzeszkowa po zamówieniu w księgarni Józefa Okońskiego Le corps humain Auguste’a Le Pileura studiuje fizjologię i wyznaje: „Teologią zacznę studiować wtedy chyba, gdy ukończę wszelkie sprawy z księżami [sic!], z którymi mam teraz do czynienia i którzy wcale nie zachęcają mię do teologii”^[1]. Możliwe, że odbyła wówczas, na początku marca 1869 roku, podróż do Petersburga^[2], żeby interweniować u arcybiskupa mohylewskiego w sprawie rozwodowej.

W innym liście do Józefa Sikorskiego z 10 (22) sierpnia 1869 roku pisarka podaje informacje dotyczące pomysłu i realizacji powieściowej oraz wskazuje na pokrewieństwo z Panem Grabą: „ma z nim niejakie pokrewieństwo, lubo mniej odstaje od zwykłego tonu sentymentalno-dydaktycznych powieści”^[3].

W liście z 1 (13) września 1869 roku pisze do wydawcy „Gazety Polskiej”, żeby nie wahał się on odrzucić obiecywanej w ciągu trzech tygodni powieści, jeśli ta mu się nie spodoba, ale dodaje również, że pisała tę powieść z wielką „starannością”^[4]. Choć, jak zaznaczy dwa i pół roku później, w liście z 2 (14) kwietnia 1872 roku – to ukończone wówczas Na dnie sumienia uważa za „dwa razy obszerniejszą od Cnotliwych” i „za rzecz najlepiej pomyślaną i wykonaną” ze wszystkich dotąd przez siebie napisanych ^[5]. Orzeszkowa w skrótowej formie rekonstruuje cel powieści i intencję, a także instruktażowo pisze o ewentualnych możliwościach pracy nad powieścią:

Tytuł jej Cnotliwi, a zadaniem jej przeciwstawienie prawdziwej i fałszywej cnoty, lubo na pozór ostatnia tylko zdaje się mieć wartość, a pierwsza zapoznaną bywa. Treść wzięłam, jak najczęściej to czynię, z życia i otaczającej mię rzeczywistości – wypracowuję ją z całą starannością, do jakiej zdolną jestem; jak się Panu podoba? – nie wiem i myli się Pan sądząc, że razi mię lub obraża odrzucenie mego pisma przez kogóś, komu je przedstawiam. Nikt więcej ode mnie nie szanuje zdania osobistego: nie zgodziłabym się za nic na poprawianie lub przerabianie (bez mojej wiedzy) rzeczy przeze mnie napisanej, ale nieprzyjęcie jej uważam za bardzo naturalny wynik różnicy zachodzącej w smaku i poglądach moich a osoby, od której przyjęcie lub nieprzyjęcie powieści zależy.^[6]

Józef Sikorski przyjmuje Cnotliwych do „Gazety Polskiej” i wysyła 100 rubli srebrnych zadatku. W styczniu 1870 roku schorowana i cierpiąca na newralgię sercowo-piersiową Orzeszkowa próbuje w Grodnie czytać i pisać (z gorszym skutkiem), o czym donosi wydawcy w liście 1 lutego 1870 roku^[7]. Nie martwi młodej pisarki zwłoka w drukowaniu powieści i w liście z 28 czerwca 1869 roku składa ona podziękowania za przesłanie honorarium w kwocie 200 rubli srebrnych^[8]. 14 września 1870 roku wystosowuje prośbę do redaktora „Gazety Polskiej” o zrobienie odbitki Cnotliwych dla Roberta Wolffa, który zaproponował wydanie powieści tuż po wydrukowaniu jej w prasie, i pyta, czy ta decyzja nie jest sprzeczna z interesami pisma^[9].

„Gazeta Polska” rozpoczyna publikację powieści 14 lutego 1871 roku w numerze 35 i ciągnie ją (z dwiema przerwami) do numeru 74 z 4 kwietnia 1871. W czerwcu tego roku powieść wychodzi nakładem Gebethnera i Wolffa. W liście do wydawców z 12 (24) lipca 1871 roku Orzeszkowa prosi o przesłanie jej różnorodnych książek (Buckle’a, Schödlera, Szujskiego, Szajnochy, poezji Mickiewicza) i 10 egzemplarzy Cnotliwych^[10]. Parę miesięcy później, 10 (22) listopada 1871 roku pyta jeszcze o losy finansowe powieści i liczbę sprzedanych egzemplarzy, co wynika z faktu, że zamówiła książki na rachunek powieści i na poczet potencjalnych zysków^[11]. Z listów pisarki wyłaniają się dwie kwestie: chęć samodoskonalenia i oswajania samotności na prowincji, a więc samokształcenia w różnych dziedzinach rozwijającej się humanistyki, a także (zgodnie z duchem swoich wielkich poprzedniczek, palaczek emancypantek: Klementyny z Tańskich-Hoffmanowej i Narcyzy Żmichowskiej, oraz autorek angielskich doby wczesnego wiktorianizmu) umiejętność zarobkowania przez młodą kobietę i uniezależnienia się finansowego (czego jednym z wymiarów jest barterowa usługa skorelowanych czynności – sprzedawania i kupowania książek – określająca podejście inteligentki do spraw finansowych i samorozwojowych).