Pięć łatwych utworów? Co presuponują wczesne powieści Elizy Orzeszkowej
Pięć łatwych utworów?[1] Co presuponują wczesne powieści Elizy Orzeszkowej
Prozę i listy Elizy Orzeszkowej poddawano różnym filtrom interpretacyjnym. Po latach dominacji ujęć historycznoliterackich, sytuujących jej twórczość w epoce chłodnego rozumu[2], przyszła pora na rozważania strukturalistyczne[3], prowadzące w stronę poetyki powieściowej, i poststrukturalne[4], kwestionujące oczywistość rozumienia realizmu i mimesis, na badanie motywów związanych z naturą lub historią[5], na rozważania inspirowane narzędziami krytyki feministycznej[6], na delikatne przymierzenie do niektórych utworów tez nieortodoksyjnej psychoanalizy[7], na konfrontację z kanonem wyobrażeń religijnych[8] oraz z wrażliwością społeczną. Wybitnym przykładem „zderzenia” pisarstwa Orzeszkowej z praktyką stosowaną przez historyków idei jest dawna, ale na swój sposób niezastąpiona monografia Marii Żmigrodzkiej[9].
Na tej długiej liście perspektyw badawczych szukamy pozycji niezagospodarowanej, osobnej. Nie po to, żeby poczuć się w roli odkrywców nieznanych wysp; chodzi raczej o wskazanie nieoczywistego, przeoczonego lub niedocenionego przez badaczy sposobu wprowadzania do powieści wiedzy pozatekstowej, kontekstualnej, historycznej. Na pytanie, jak świat zewnętrzny rezonuje w utworach literackich, odpowiedź wydaje się prosta: przez kompetentne, prawdziwe, to jest potwierdzane doświadczeniem czytelników, odwołanie się do realiów społecznych, gospodarczych, sytuacyjnych[10]. Pytanie to nie może jednak pominąć faktu, iż swój udział w budowie prawdziwego obrazu świata ma fikcja, jak i tego, że o świecie zewnętrznym powieści zarówno mówi się, jak i presuponuje.
Zacznijmy od wyjaśnienia, co to są presupozycje. Najczęściej podawany przykład to zdanie Bertranda Russella: Król Francji jest łysy. Ma ono sens tylko wtedy, gdy Francja jest monarchią. Cechą presupozycji jest też to, że nie podlegają zaprzeczeniu. Powiedzenie: Król Francji nie jest łysy, nie zmienia warunków rozumienia tego zdania. Jest ono sensowne tylko wtedy, gdy Francja pozostaje monarchią. Te ciekawe własności presupozycji zajmowały uwagę logików, jeszcze w XIX wieku pisał o nich Gottlob Frege, filozofów – jak Robin George Collingwood, brytyjskich filozofów analitycznych – jak Peter Frederick Strawson. Zastanawiających wniosków dostarczyła rozprawa Erazma Kuźmy, teoretyka literatury, który, ponarzekawszy na niejasność tytułowego pojęcia, wskazał dwu literaturoznawców odwołujących się z pewnym powodzeniem do samego zjawiska[11]. Otóż Kuźma przywołał dzieło poststrukturalisty – Jonathana Cullera[12], wytykając mu zresztą bałagan terminologiczny, i pracę Umberta Eco, dobrze znanego wszystkim włoskiego mediewisty, semiotyka i powieściopisarza. Mieli oni, zdaniem Kuźmy, wykorzystać po swojemu pojęcie będące głównym przedmiotem rozważań. Culler powiązał je z intertekstualnością (presupozycje stanowiłyby tutaj głębokie, nieujawnione nawiązania do innych tekstów literackich, ukryte nieintencjonalnie, bez świadomości, że jakiś motyw (ujęcie) wywołał w twórcy czynną reakcję w postaci bezwiednego, milczącego odniesienia). Z kolei Eco w książce Lector in fabula[13] przesunął presupozycje w kierunku pragmatyki tekstu, czyli jego recepcji, odbioru. Nazwał tekst „mechanizmem presupozycyjnym”, zmuszającym czytelnika do wypełniania miejsc niedookreślonych. Ta interpretacja skłoniła Kuźmę do interesującego, ale jednak nazbyt pochopnego komentarza, że Roman Ingarden, filozof i teoretyk literatury, pisząc o miejscach niedookreślonych i konkretyzacjach czynionych na rachunek odbiorcy, stosował presupozycje, choć o tym nie wiedział. Nie, wypełnianie Ingardenowskich miejsc niedookreślonych to uzupełnienie w wyobraźni czytelnika szczegółów, których pisarz poskąpił postaciom, obiektom, przestrzeni (żadna deskrypcja z definicji nie może być pełna); zamykanie pola. Natomiast wskazanie presupozycji to otwieranie horyzontów, które powieść, powieść realistyczna, nosi w pamięci „głębokiej” jako ślad przynależności do obu światów – realnego i fikcyjnego. Być może dzięki tej podwójnej afiliacji fikcja powieściowa nie pozostaje w otwartym konflikcie z realizmem, ponieważ od razu, w momencie narodzin, podlega odniesieniu do presuponowanego horyzontu, który ją niejako stabilizuje. Zobaczymy za chwilę ten mechanizm z bliska, odwołując się do konkretnych przykładów.
Przypisy
- Pięć łatwych utworów to tytuł nakręconego w roku 1970 filmu Boba Rafelsona, którego bohater nie znajduje życiowej satysfakcji, mimo talentu pianistycznego. Granie i interpretowanie wielkich dzieł muzycznych wydaje mu się łatwiejsze niż sztuka życia. Wczesne powieści Orzeszkowej wydają się dziełami przejrzystymi i prostymi, a jednak nie brakuje tu niespodzianek wymagających wyjaśnienia.
- Ten rodzaj kwalifikacji pojawił się za życia pisarki, pod piórem recenzentów jej powieści – Piotra Chmielowskiego, Walerii Marrené-Morzkowskiej, Józefy Sawickiej (Ostoi), z czasem stał się jednym z biegunów klasycznych rozpraw Henryka Markiewicza, omawiających „dialektykę pozytywizmu polskiego”.
- Tu przede wszystkim prace Anny Martuszewskiej (Pozycja narratora w powieściach tendencyjnych Elizy Orzeszkowej, Gdańsk–Wrocław 1970; Poetyka polskiej powieści dojrzałego realizmu (1876–1895), Wrocław 1977); pośrednio Józefa Bachórza, który rzadko pisał o Orzeszkowej (wspaniały wyjątek to esej Pozytywistka na rozdrożu, [w:] Przełom antypozytywistyczny w polskiej świadomości kulturowej końca XIX wieku, red. T. Bujnicki, J. Maciejewski, Wrocław 1986), bo jak twierdził żartobliwie, nie lubił tej baby, ale wiedzę o jej twórczości wykorzystywał w innych znakomitych pracach; Janusza Barczyńskiego (Narracja i tendencja. O powieściach tendencyjnych Elizy Orzeszkowej, Wrocław 1976).
- Imponującym wyjątkiem jest tutaj świetna książka Krzysztofa Kłosińskiego Mimesis w chłopskich powieściach Orzeszkowej, Katowice 1990.
- O żywiole natury i egzemplach botanicznych w dziełach Orzeszkowej pisali Bolesław Hryniewiecki (Przyroda w twórczości Elizy Orzeszkowej, AEO, sygn. 794), Alina Kowalczykowa (Czy natura ma duszę, [w:] Eliza Orzeszkowa. Pamięć kultury. Studia i głosy, red. J. Ławski, S. Musijenko, Białystok–Grodno 2019), Tadeusz Budrewicz (Ptaki Orzeszkowej, [w:] Sekrety Orzeszkowej, red. G. Borkowska, M. Rudkowska, I. Wiśniewska, Warszawa 2012), Barbara Noworolska (Eliza Orzeszkowa. Trwanie, pamięć, historia, Białystok 2005), Małgorzata Chwedczuk (Drzewa Elizy Orzeszkowej, Toruń 2007); zielniki pisarki analizowali nie tylko literaturoznawcy, ale także badaczki historii nauki, biolożki i absolwentki farmacji – Barbara Kuźnicka (Zielniki i albumy florystyczne Elizy Orzeszkowej, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2006, nr 2), Ewa Kamińska (Ziołoznawstwo i ziołolecznictwo w publikacjach etnograficznych Elizy Orzeszkowej, [w:] Historia leków naturalnych, red. B. Kuźnicka, t. 1: Źródła do dziejów etnofarmacji polskiej, Warszawa 1986), Anna Maria Kielak (Zielnik Elizy Orzeszkowej. Nieznany zabytek botaniczny przechowywany w zbiorach Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Poznań 2004); zob. też Aneta Narolska, „Puszcza starożytna” Elizy Orzeszkowej, „Wiek XIX. Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza” 2013.
Wątki narodowe, powstańcze, historyczne podnosili zwolennicy epickości Nad Niemnem, m.in. Jan Ludwik Popławski (Dwa światy, „Głos” 1888, nr 43), Aureli Drogoszewski (Eliza Orzeszkowa, Warszawa–Kraków 1912), Stefan Kołaczkowski (Epika Orzeszkowej, „Tygodnik Ilustrowany” 1937, nr 13), Julian Krzyżanowski (Epos Orzeszkowej, [w:] tenże, W kręgu wielkich realistów, Kraków 1962), Janina Kulczycka-Saloni (Bohaterscy wychowankowie pieśni (Literatura piękna a powstanie styczniowe), „Kwartalnik Historyczny” 1963, nr 4), Maria Żmigrodzka (Dwie powstańcze legendy Orzeszkowej, „Pamiętnik Literacki” 1963, z. 4), Jan Detko (Dziedzictwo powstania styczniowego w twórczości Elizy Orzeszkowej, [Warszawa 1964]).
- Zob. U. Phillips, The „Jewish Question” in the Novels and Short Stories of Eliza Orzeszkowa, „East European Jewish Affairs” 1995, vol. 25, no. 2; taż, Glory to the Vanquished or Tribute to Lived Experience: Eliza Orzeszkowa’s Recreation of 1863 in her Cycle „Gloria victis” (1910), [w:] Mapping Experience in Polish and Russian Women’s Writing, ed. M. Rytkӧnen et al., Newcastle upon Tyne 2010; taż, „Thesis Novel” or Pastoral Elegy: Key Tensions in Eliza Orzeszkowa’s „Nad Niemnem”, [w:] Another Canon. The Polish Nineteenth-Century Novel in World Context, ed. G. Borkowska, L. Wiśniewska, Wien–Zürich 2020; B. Shallcross, Between Desire and Inaction: On Domestic Interiority in Orzeszkowa’s „Nad Niemnem”, [w:] Another Canon. The Polish Nineteenth-Century Novel in World Context, ed. G. Borkowska, L. Wiśniewska, Wien–Zürich 2020; G. Borkowska, Cudzoziemki. Studia o polskiej prozie kobiecej, Warszawa 1996 (przekł. ang. Alienated Women. A Study on Polish Women’s Fiction 1845–1918, trans. U. Phillips, Budapest–New York 2001; przekł. ros. Чужеземkи, перев. И.Е. Адельгейм, Н.В. Романовский, Москва 2007); taż, Rwąca rzeka, [Wprowadzenie w:] E. Orzeszkowa, Publicystyka społeczna, wstęp i oprac. G. Borkowska, oprac. edyt. Iwona Wiśniewska, t. 2: Rozprawy, studia, artykuły, Warszawa 2021; taż, The Feminism of Eliza Orzeszkowa, [w:] Gender and Sexuality in Ethnical Context: Ten Essays on Polish Prose, ed. K.A. Grimstad, U. Phillips, Slavica Bergensia 5, Bergen 2005; K. Szczuka, Nuda buduaru, „Res Publica Nowa” 1998, nr 5.
- Zob. subtelne rozważania biograficzne Danuty Danek, Melancholia i poznanie. „Autobiografie” Elizy Orzeszkowej, wstęp i oprac. D. Danek, fot. K. Hejke, Warszawa 2014, oraz monografię Anety Mazur, Pod znakiem Saturna. Topika melancholii w późnej twórczości Elizy Orzeszkowej, Opole 2010.
- Ważny artykuł na temat mitów religijnych u Orzeszkowej ogłosił Jerzy Cieślikowski („Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej: rozważania nad semiotyką mitów religijnych, „Pamiętnik Literacki” 1969, z. 2); wcześniej na bajkowy obraz świata w Nad Niemnem zwracał uwagę, często krytycznie, Aleksander Świętochowski („Prawda” 1888, nr 22). Etyczną, a więc i społeczną wrażliwość pisarki podnosił Stanisław Brzozowski (Eliza Orzeszkowa, „Przegląd Społeczny” 1906, nr 12–13). Nowsze rozpoznania przyniósł tom Problematyka religijna w literaturze pozytywizmu i Młodej Polski. Świadectwa poszukiwań, red. S. Fita, Lublin 1993.
- M. Żmigrodzka, Orzeszkowa. Młodość pozytywizmu, Warszawa 1965.
- Podobnie, choć nie identycznie, definiuje prawdę powieściową Michał Głowiński, pisząc o roli czytelnika w akceptacji prawdziwości świata przedstawionego; ostatecznie badacz przyjmuje, że prawda to stosunek wypowiedzi do wypowiedzi, osłabiając wpływ wiedzy pozatekstowej na kształtowanie świadomości czytelnika. M. Głowiński, Powieść i prawda, [w:] tenże, Gry powieściowe. Szkice z teorii i historii form narracyjnych, Warszawa 1973.
- E. Kuźma, Presupozycja w odbiorze i interpretacji dzieła literackiego, „Nowa Krytyka” 1997, nr 8.
- J. Culler, Presupozycje i intertekstualność, przekł. K. Rosner, „Pamiętnik Literacki” 1980, z. 3.
- U. Eco, Lector in fabula. Współdziałanie w interpretacji tekstów narracyjnych, 1979, przekł. P. Salwa, Warszawa 1994.
